Według najnowszych dostępnych danych szacunkowych problemy o charakterze czynnościowym w obrębie układu pokarmowego stanowią niemal połowę przypadków wśród pacjentów zgłaszających się po specjalistyczną poradę lekarską. Najczęściej diagnozowany jest zespół jelita drażliwego (często w literaturze medycznej określany jako IBS od angielskiego „Irritable Bowel Syndrome”, czasem także jako zespół jelita nadwrażliwego albo nerwica jelit). Jest to przewlekła choroba przewodu pokarmowego o różnym stopniu nasilenia objawów, której przyczyny do dziś nie są w pełni znane.
Schorzenie to występuje nawet u co piątego człowieka, przy czym dwie trzecie przypadków dotyczy kobiet. Warto dodać, że znakomita większość osób, które odczuwają dolegliwości ze strony układu pokarmowego, nigdy do lekarza się nie zgłasza. W praktyce oznacza to, że rzeczywisty odsetek zachorowań na zespół jelita drażliwego jest znacząco wyższy niż wynikałoby z oficjalnych statystyk medycznych dotyczących zachorowalności na IBS.
Przyczyny IBS
Do chwili obecnej nieznana pozostaje tak zwana przyczyna pierwotna, nie istnieje więc możliwość skutecznego wyleczenia IBS u dotkniętych nim osób. Ponieważ jednak jest to stosunkowo dobrze znana jednostka chorobowa, udało się zidentyfikować niektóre czynniki, które zwiększają ryzyko wystąpienia zespołu jelita drażliwego.
Czynniki ryzyka rozwoju zespołu jelita drażliwego
Do najczęściej wymienianych czynników predysponujących należą:
- nadmierny rozrost flory bakteryjnej w jelicie cienkim (SIBO – od angielskiego „Small Intestinal Bacterial Overgrowth”),
- zaburzenia funkcji motorycznej jelit prowadzące do nieprawidłowej perystaltyki,
- dieta uboga w błonnik pokarmowy,
- stany depresyjne oraz zaburzenia lękowe,
- narażenie na przewlekły stres oraz silne zmiany w sferze psychicznej,
- przebyte infekcje jelitowe o podłożu bakteryjnym lub wirusowym,
- nieprawidłowa przepuszczalność bariery jelitowej.
Badania naukowe wskazują również na możliwy związek między IBS a zaburzeniami komunikacji między osią jelitowo-mózgową. Ten dwukierunkowy układ sygnałowy odpowiada za wymianę informacji między przewodem pokarmowym a ośrodkowym układem nerwowym, a jego dysfunkcja może wpływać na nasilenie objawów chorobowych.
Objawy zespołu jelita drażliwego
Z reguły IBS jest diagnozowany u osób między 30. a 40. rokiem życia, jednak wystąpienie nerwicy jelit w młodszym wieku nie jest niemożliwe. Najczęściej objawy zespołu jelita nadwrażliwego nasilają się w sytuacji stresowej i obejmują szeroki zakres dolegliwości gastrycznych.
Najczęstsze symptomy choroby
Do podstawowych objawów zespołu jelita drażliwego należą:
- silne bóle głowy o charakterze napięciowym,
- wzdęcia i uczucie pełności w jamie brzusznej,
- biegunka (zwykle rano oraz bezpośrednio po spożyciu posiłku),
- zaparcia z uczuciem niepełnego wypróżnienia,
- bóle brzucha o charakterze napadowym, ostrym (zwykle w obrębie dolnej części jamy brzusznej oraz w okolicy lewego dołu biodrowego),
- obecność niewielkich ilości śluzu w kale,
- uczucie przelewania i burczenia w brzuchu,
- nudności i odczucie dyskomfortu po posiłkach.
Postacie kliniczne IBS
Wyróżnia się trzy zasadnicze postacie IBS: biegunkową, zaparciową oraz mieszaną, czasem można się również spotkać z wyodrębnioną czwartą postacią – nieokreśloną. Najważniejsze różnice pomiędzy poszczególnymi postaciami choroby dotyczą w zasadzie wyłącznie częstotliwości oraz konsystencji stolca oddawanego podczas wypróżnienia.
W postaci biegunkowej kał jest najczęściej papkowaty albo wodnisty, a osoba chora oddaje go co najmniej kilka razy dziennie. IBS typu zaparciowego charakteryzuje się bardzo małą liczbą wypróżnień w ciągu tygodnia (przyjmuje się, że mniej niż 3 wypróżnienia na 7 dni), a także dużym wysiłkiem podczas defekacji. Postać mieszana łączy w sobie oba te typy objawów, które mogą występować naprzemiennie w różnych okresach.
Kryteria diagnostyczne
Rozpoznanie IBS nie jest łatwe i bardzo często zdarza się, że osoby cierpiące na tę dolegliwość są leczone na coś zupełnie innego, co daje podobne objawy. Z tego względu w 2006 roku wprowadzono tak zwane Kryteria Rzymskie, które znacząco ułatwiają identyfikację zespołu jelita nadwrażliwego.
W myśl tych kryteriów z IBS mamy do czynienia tylko w przypadku, gdy ból i/lub dyskomfort w obrębie jamy brzusznej był odczuwany przez daną osobę przez przynajmniej 3 dni w ciągu miesiąca w ostatnich 3 miesiącach, a oprócz tego pojawiły się przynajmniej dwa z poniższych objawów:
- ulga lub ustąpienie bólu po wypróżnieniu,
- zmiana częstości wypróżnień skorelowana w czasie z wystąpieniem bólu,
- zmiana konsystencji i wyglądu stolca niedługo po pojawieniu się bólu brzucha.
Diagnosis różnicowa powinna wykluczyć inne choroby przewodu pokarmowego, w tym chorobę Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego czy celiakię.
Leczenie IBS
Z uwagi na to, że nieznana jest dokładna etiologia IBS, nie istnieje żadna terapia przyczynowa – jedyne działania, jakie można podejmować, obejmują łagodzenie odczuwanych przez chorą osobę dolegliwości oraz poprawę jakości życia.
Modyfikacja stylu życia
Bardzo dobre efekty daje unikanie stresu, a ponieważ z reguły nie da się go wyeliminować całkowicie, istotne jest utrzymywanie możliwie niskiego poziomu napięcia psychicznego. Pomocne mogą okazać się techniki relaksacyjne, medytacja, regularna aktywność fizyczna oraz zapewnienie sobie odpowiedniej ilości snu.
Pacjenci powinni również prowadzić dzienniczek objawów, w którym notują relacje między spożywanymi posiłkami a nasileniem dolegliwości. Taki zapis ułatwia identyfikację produktów wywołujących niepożądane reakcje i pozwala na ich eliminację z diety.
Zalecenia dietetyczne
Dużą skutecznością odznacza się także przejście na dietę bogatą w rozpuszczalny błonnik oraz wyeliminowanie z jadłospisu produktów FODMAP (fermentujących oligosacharydów, disacharydów, monosacharydów oraz polioli).
Do produktów, których należy unikać, zalicza się między innymi:
- warzywa strączkowe (fasola, groch, soczewica),
- cebulę, czosnek, pory,
- kalafiora, brokuły, kapustę,
- pieczarki i inne grzyby,
- jabłka, gruszki, śliwki, wiśnie, brzoskwinie,
- krowiego mleka, jogurty, śmietanę, lody,
- produkty zawierające żyto i pszenicę,
- sztuczne słodziki (sorbitol, ksylitol, mannitol).
Zaleca się spożywanie mniejszych porcji jedzenia w regularnych odstępach czasu – 4-5 posiłków dziennie zamiast 2-3 obfitych. Ważne jest również odpowiednie nawodnienie organizmu poprzez wypijanie co najmniej 1,5-2 litrów wody dziennie.
Farmakoterapia wspomagająca
Osoby chore na zespół jelita drażliwego mogą wspomagająco przyjmować niektóre środki farmakologiczne o potwierdzonym klinicznie działaniu, ale każdorazowo należy to skonsultować z lekarzem. W zależności od dominującej postaci choroby lekarz może przepisać:
- leki rozkurczowe łagodzące skurcze jelit,
- preparaty przeciwbiegunkowe w postaci z przewagą biegunki,
- środki przeczyszczające w przypadku przewlekłych zaparć,
- probiotyki wspierające odbudowę prawidłowej mikroflory jelitowej,
- leki ziołowe o wielokierunkowym działaniu regulującym pracę przewodu pokarmowego.
W przypadkach ciężkich, gdy objawy IBS współwystępują z depresją lub zaburzeniami lękowymi, lekarz może rozważyć zastosowanie leków psychotropowych w małych dawkach. Terapia psychologiczna, w szczególności terapia poznawczo-behawioralna, również przynosi wymierne korzyści w redukcji objawów.