Kondycja psychofizyczna kobiety, jej nastroje, humory, zdolność koncentracji — wszystko to zmienia się cyklicznie pod wpływem hormonów. Za tę regularną zmienność odpowiadają hormony płciowe, których stężenie w organizmie waha się w rytmie miesięcznym. Znając mechanizmy rządzące układem hormonalnym, można lepiej zrozumieć źródło tych wahań i nauczyć się je przewidywać.
• Fazy cyklu
• Jajeczkowanie
• PMS
Długość cyklu miesiączkowego wynosi średnio 28 dni, choć u wielu kobiet może wahać się od 26 do 30 dni lub dłużej. Wszystko zależy od indywidualnego tempa zmian hormonalnych. Te różnice są naturalną normą i nie powinny budzić niepokoju, o ile przebiegają regularnie.
Fazy cyklu
Pierwszą fazę rozpoczyna menstruacja. W tym czasie poziom estrogenów i progesteronu osiąga najniższe wartości, co odbija się na samopoczuciu — pojawiają się bóle podbrzusza, zmęczenie, senność, czasem drażliwość. Krwawienie trwa zazwyczaj od 3 do 7 dni. U niektórych kobiet jest obfite, u innych ledwo zauważalne. Obniżony poziom hormonów sprawia, że organizm pracuje na niższych obrotach, a energia jest ograniczona.
Zaraz po miesiączce rozpoczyna się faza folikularna, która trwa około dziewięciu dni. W tym okresie przysadka mózgowa wydziela hormon FSH (folikulotropinę), który stymuluje jajniki do produkcji pęcherzyków jajnikowych. Jeden z nich — pęcherzyk Graffa — rozwija się szybciej niż pozostałe i w jego wnętrzu dojrzewa komórka jajowa. Wraz z rozwojem pęcherzyka wzrasta poziom estrogenów, co wywołuje wyraźną poprawę samopoczucia. Kobieta czuje się pełna energii, jej skóra wygląda świeżo, włosy lśnią, a koncentracja sięga szczytu. To moment, kiedy organizm przygotowuje się do potencjalnej ciąży — stąd zwiększone libido i większa otwartość na kontakt. Estrogeny działają także na mózg, poprawiając nastrój i zdolność do podejmowania wyzwań.
Jajeczkowanie
Owulacja przypada zazwyczaj w okolicach czternastego dnia cyklu, choć u kobiet z dłuższym cyklem może nastąpić później. W tym momencie dojrzała komórka jajowa opuszcza pęcherzyk i wędruje do jajowodu, gdzie przez około 48 godzin czeka na zapłodnienie. Jeśli do niego nie dojdzie, komórka obumiera i zostanie wydalona podczas najbliższej miesiączki.
Wiele kobiet odczuwa owulację jako jednostronny ból w podbrzuszu, zwany bólem śródokresowym. Może towarzyszyć mu większa wrażliwość piersi, lekka mdłość, zwiększony apetyt lub częstsze oddawanie moczu. U części kobiet pojawia się subtelna zmiana w konsystencji śluzu szyjkowego — staje się bardziej przejrzysty i rozciągliwy, co ułatwia przemieszczanie się plemników. Niektóre kobiety w ogóle nie odczuwają owulacji fizycznie, co jest równie naturalne.
PMS
Ostatnia faza cyklu — lutealna — trwa około siedmiu dni i rozpoczyna się tuż po owulacji. Pęcherzyk, z którego uwolniła się komórka jajowa, przekształca się w ciałko żółte produkujące progesteron. Ten hormon przygotowuje błonę śluzową macicy na potencjalne zagnieżdżenie się zapłodnionej komórki jajowej. Jeśli do zapłodnienia nie dojdzie, poziom progesteronu gwałtownie spada, co wywołuje kaskadę objawów znanych jako PMS — zespół napięcia przedmiesiączkowego.
Wiele kobiet w tym okresie odczuwa obrzęki rąk i stóp, napięcie i bolesność piersi, bóle głowy. Skóra traci blask, na twarzy mogą pojawić się nowe niedoskonałości, włosy przestają się układać. Spadek progesteronu i estrogenów wpływa na układ nerwowy — pojawiają się wahania nastroju, zwiększona drażliwość, czasem smutek bez wyraźnej przyczyny. Niektóre kobiety odczuwają silniejsze zmęczenie i zwiększone zapotrzebowanie na sen. Są też takie, u których PMS przejawia się problemami trawiennymi, wzdęciami lub bólami brzucha.
Cykl miesiączkowy, mimo że przebiega według dość stałego schematu, w praktyce potrafi zaskoczyć. Kilkudniowe przesunięcia w poszczególnych fazach są normą, wynikają z naturalnej zmienności poziomu hormonów. Właśnie dlatego planowanie ciąży tylko na podstawie kalendarza bywa zawodne, a nieplanowane poczęcia zdarzają się częściej niż mogłoby się wydawać.
Aby lepiej poznać własny cykl, warto prowadzić regularne obserwacje. Pomaga w tym codzienne mierzenie temperatury bazalnej — tuż po przebudzeniu, przed wstaniem z łóżka. W fazie folikularnej temperatura jest niższa, po owulacji wzrasta o około 0,3–0,5°C i utrzymuje się na podwyższonym poziomie do końca fazy lutealnej. Kolejną metodą jest obserwacja śluzu szyjkowego, który zmienia się wraz z wahaniami estrogenów — staje się bardziej obfity i rozciągliwy w okolicach owulacji, a w pozostałych fazach jest bardziej gęsty i mętny. Regularne notowanie tych zmian pozwala poznać własny rytm i lepiej rozumieć reakcje organizmu.