Co to jest rozdzielność majątkowa? Jak ustanowić rozdzielność majątkową w małżeństwie?

Zawierając związek małżeński młodzi małżonkowie często rozważają stworzenie rozdzielności majątkowej, która zazwyczaj ma na celu ochronę posiadanego majątku przed ewentualnymi wierzycielami, co jest również dobrym rozwiązaniem w przypadku, gdy jeden z małżonków nie dba o wspólne dobro i trwoni środki. Warto wiedzieć czym jest rozdzielność majątkowa oraz jak się ją ustanawia.

Czym jest rozdzielność majątkowa?

Rozdzielność majątkowa stanowi umowę zawartą pomiędzy małżonkami, która polega na wyłączeniu wspólnoty majątkowej. W wyniku zawartej umowy każde z małżonków zachowuje całość nabytego majątku na własność i ma prawo do rozporządzania wyłącznie własnymi środkami. Według prawa rodzinnego istnieją dwa tryby rozdzielności majątkowej — umowny oraz przymusowy. Różnią się one zakresem dobrowolności stron, sposobem ustanowienia oraz okolicznościami, w jakich mogą być wprowadzone. Umowną rozdzielność ustanawia się przed notariuszem, natomiast przymusowa wymaga orzeczenia sądu. Obie formy prowadzą do zakończenia wspólnoty majątkowej, ale podstawy ich wprowadzenia różnią się diametralnie.

Rozdzielność majątkowa umowna zwykła

Aby sporządzić umowę rozdzielności majątkowej należy udać się do notariusza, gdzie zostanie sporządzony akt w formie notarialnej. W tym wypadku można wyróżnić dwie opcje — zwykłą rozdzielność majątkową oraz rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków. W wyniku tych umów każdy z małżonków zachowuje majątek obecny, jak i nabyty przed zawarciem umowy. Decyzja o wyborze konkretnego modelu zależy od oczekiwań stron i przewidywanej sytuacji majątkowej w przyszłości.

Żeby sporządzić akt notarialny wymagany jest przede wszystkim akt małżeństwa, pełna zdolność do czynności prawnych oraz zgodność obu stron co do ustanawianego podziału majątkowego. Nie ma potrzeby uzasadniania powodów zawarcia umowy. Intercyzę można również ustalić poprzez pełnomocnika, ale muszą być określone dokładne ustalenia umowy. Pełnomocnik działa na podstawie pełnomocnictwa notarialnego, w którym wskazano treść umowy majątkowej — bez tego notariusz nie dołoży własnej interpretacji. Po ustaleniu tej umowy każdy z małżonków samodzielnie zarządza swoim majątkiem, może go pomnażać i nie ma prawa do rozporządzania majątkiem drugiego małżonka. Dotyczy to zarówno nieruchomości, jak i rachunków bankowych, instrumentów finansowych czy aktywów ruchomych.

Co ważne — umowa nie działa wstecz, a więc wszelkie należności, które zaistniały przed zawarciem umowy nadal obowiązują. Zobowiązania powstałe w czasie trwania wspólności pozostają objęte wspólną odpowiedzialnością, nawet po wprowadzeniu rozdzielności majątkowej. Wierzyciele zachowują prawo egzekucji z majątku wspólnego nabytego do chwili zawarcia intercyzy. Umowa działa natomiast na przyszłość — od momentu sporządzenia aktu notarialnego nabycie majątku następuje na rzecz danego małżonka osobno.

Rozdzielność majątkowa zwykła z wyrównaniem dorobków

W tym wypadku zawarcie takiej umowy nie różni się niczym od umowy zwykłej z całkowitą odrębnością majątkową — wymaga identycznych dokumentów, zachowania formy notarialnej oraz zgody obu stron. W trakcie małżeństwa nie ma więc to większego znaczenia, ponieważ każdy z małżonków gromadzi majątek na własny rachunek. Różnica pojawia się jednak w razie ustania małżeństwa — wówczas osoba, której majątek był zdecydowanie niższy, może żądać wyrównania. Mechanizm wyrównania dorobków chroni małżonka, który w trakcie trwania związku nie pracował zawodowo lub przyczynił się do wzrostu dorobku w sposób niewidoczny w zapisach własnościowych.

Czym jest dorobek? To wszelki wzrost wartości majątku dokonany po zawarciu umowy. Do wyrównania nie wliczają się żadne rzeczy i majątek nabyte wcześniej, przed umową, przedmioty dziedziczone i uzyskane z tytułu odszkodowania. Dorobek jest ustalany na podstawie wyceny stanu majątku w chwili zawarcia aktu rozdzielności majątkowej oraz stanu na dzień ustania małżeństwa. Zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, małżonek uprawniony może żądać wyrównania dorobków w połowie — oznacza to, że różnica w wartościach dorobków zostanie podzielona po równo. Taki model łączy autonomię majątkową podczas małżeństwa z elementami sprawiedliwości na wypadek rozwodu lub śmierci jednego z małżonków.

Rozdzielność majątkowa przymusowa

Aby do tego doszło, muszą być spełnione określone okoliczności i ważne powody, które zazwyczaj wynikają z sytuacji, w której postępowanie jednego z małżonków zdecydowanie narażają majątek drugiego, jak również może szkodzić rodzinie. Orzeczenie w tej sprawie wydaje sąd, ale uprawnienia do żądania rozdzielności majątkowej ma również prokurator, jednak nie może działać samodzielnie, a jedynie wytoczyć powództwo w interesie jednego z małżonków. Takie żądanie może wytoczyć także wierzyciel — gdy egzekucja przeciwko małżonkowi dłużnikowi okazuje się bezskuteczna przez obiektywne trudności w podziale majątku wspólnego. Podstawy ustanowienia rozdzielności przymusowej są enumeratywnie wymienione w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Należą do nich między innymi: trwonienie majątku wspólnego, zadłużanie rodziny bez wiedzy współmałżonka, odmowa zgody na dokonanie czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu oraz prowadzenie działalności gospodarczej zagrażającej interesom rodziny.

Rozdzielność majątkowa powstaje z dniem uprawomocnienia się wyroku sądu, ale pomimo sądowego orzeczenia, można także zawrzeć wspólną umowę majątkową (po dokonaniu podziału, uzyskaniu zabezpieczenia przez wierzyciela, albo po upływie trzech lat od ustanowienia rozdzielności). Powrót do wspólności majątkowej wymaga ponownego aktu notarialnego, w którym małżonkowie zgodnie oświadczą wolę przywrócenia wspólnego zarządzania majątkiem. Rozdzielność przymusowa, choć skuteczna natychmiast, nie działa wstecz — zobowiązania zaciągnięte w czasie wspólności nadal obciążają oboje małżonków solidarnie. Dopiero nowe długi jednego z nich przestają wpływać na sytuację prawną drugiego. Warto zauważyć, że ustanowienie rozdzielności przymusowej może mieć wpływ na orzeczenie o winie w procesie rozwodowym, jeśli zachowanie małżonka prowadzące do orzeczenia sądowego świadczy o głębokim naruszeniu zasad współżycia małżeńskiego.