Od czasu schizmy relacje Kościołów katolickiego i prawosławnego układały się różnie, nie zawsze pomyślnie. W ostatnich latach nastąpiło jednak pewne ocieplenie stosunków, między innymi dzięki konferencjom, takim jak ta, która odbyła się w listopadzie 2013 roku pod nazwą „Przyszłość chrześcijaństwa w Europie. Rola Kościołów i narodów Polski i Rosji”.
Uczestnicy warszawskiego spotkania
Konferencja odbyła się w dniach 28–30 listopada 2013 roku w Warszawie. Została zorganizowana przez Fundację na rzecz Wymiany Informacji Katolickiej, a udział wzięli w niej nie tylko hierarchowie Kościoła katolickiego w Polsce oraz Patriarchatu Moskiewskiego i Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, lecz także polscy i rosyjscy politycy, a nadto przedstawiciele nauki i kultury. Honorowy patronat nad tym wydarzeniem objął ówczesny prezydent Polski Bronisław Komorowski.
Wśród duchownych obecni byli m.in. arcybiskup Józef Michalik (ówczesny przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski) oraz metropolita Hilarion, odpowiedzialny za stosunki zewnętrzne Patriarchatu Moskiewskiego. Z grona naukowców przybyli historycy zajmujący się relacjami polsko-rosyjskimi w różnych epokach — od XVI do XX wieku. Konfrontacja ich poglądów stanowiła fundament dalszych dyskusji na temat wspólnej wizji przeszłości.
Misja zbliżenia dwóch tradycji
Konferencja została zorganizowana, by zbliżyć do siebie Kościoły katolicki i prawosławny oraz narody polski i rosyjski. Była logicznym następstwem podpisanego w 2012 roku przez arcybiskupa Józefa Michalika oraz Patriarchę Moskiewskiego i Całej Rusi Cyryla I „Wspólnego Przesłania do Narodów Polski i Rosji”.
Chodziło tu o pojednanie po wiekach trudnych relacji obu Kościołów i narodów, a miało temu służyć wskazanie wspólnych, jednoczących celów. Zgodnie z nazwą konferencji nacisk położono na przyszłość chrześcijaństwa w Europie, dla której różne jego wyznania muszą ze sobą współpracować.
Współpraca ta jest niezbędna w obliczu wyzwań stojących przed chrześcijaństwem w XXI wieku, takich jak zmiana oblicza stale sekularyzującej się Europy. W obliczu tego zjawiska Kościoły katolicki i prawosławny muszą mówić jednym głosem, wypracować wspólny plan działania. Promować jednoczące je wartości — ochronę życia i rodziny, wspieranie wspólnot parafialnych oraz działalność charytatywno-społeczną.
Konferencja miała też na celu pochylenie się nad trudną historią polsko-rosyjskich stosunków i próbę wypracowania wspólnej wizji tej historii. Świadomość odmiennych interpretacji politycznych sporów z przeszłości skłoniła organizatorów do zaproszenia badaczy z obu krajów, którzy mogli przedstawić swoje stanowiska i poszukać płaszczyzny porozumienia.
Trzydniowy harmonogram obrad
Każdy dzień konferencji nieco wyróżniał się tematycznie. Pierwszy dzień został poświęcony dyskusjom rosyjskich i polskich historyków oraz politologów, takich jak między innymi Leonid Gorizontow, Andriej Zubow, Włodzimierz Marciniak, Jerzy Kłoczowski i Adam Daniel Rotfeld. Każda ze stron dialogu mogła przedstawić wyniki swoich badań (przekrój historyczny obejmował wieki XVI–XX), co posłużyło lepszemu zrozumieniu drugiej strony i uzgodnieniu wspólnej historycznej wizji.
Panel historyczny — od Rzeczypospolitej Obojga Narodów do XX wieku
Sesja historyczna objęła szeroki zakres tematyczny:
- stosunki polsko-rosyjskie w okresie unii lubelskiej i Wielkiego Księstwa Moskiewskiego
- rywalizację o wpływy na ziemiach ukraińskich i białoruskich
- okres rozbiorów i politykę carów wobec katolicyzmu
- próby odbudowy niepodległości Polski po I wojnie światowej
- relacje w XX wieku — od paktu Ribbentrop-Mołotow po przemiany ustrojowe lat 90.
Referaty historyków z Moskwy i Warszawy różniły się w ocenie niektórych wydarzeń, jednak podkreślano wzajemne wpływy kulturowe i obecność wspólnych bohaterów (np. świętych czczonych przez oba Kościoły). Debata pozwoliła zidentyfikować punkty sporne oraz obszary, w których możliwe jest budowanie wspólnej narracji.
Dzień drugi — przyszłość europejskiego chrześcijaństwa
Drugiego dnia pochylono się nad rolą, jaką rosyjskie prawosławie i polski katolicyzm mają do odegrania w przyszłości europejskiego chrześcijaństwa. Zagadnienie to przedstawili przedstawiciele obu Kościołów — arcybiskup Józef Michalik oraz metropolita Hilarion. Potem przyszedł czas na dyskusje ekspertów, takich jak między innymi były ambasador Polski w Moskwie Jerzy Bahr czy szef Fundacji Solidarności Międzynarodowej Krzysztof Stanowski. Tematem tych dyskusji były sposoby na przeniesienie jednoczącego dialogu na grunt społeczeństw i wspólnot wyznaniowych.
Uczestnicy panelu zwracali uwagę na narastającą sekularyzację w krajach Europy Zachodniej oraz na potrzebę wypracowania strategii duszpasterskich dostosowanych do młodego pokolenia. Podkreślano, że media społecznościowe i chrześcijańskie portale internetowe mogą odegrać ważną rolę w ewangelizacji.
Dzień trzeci — konkretne formy współpracy
Trzeci dzień poświęcono spotkaniu zarówno duchownych jak i świeckich przedstawicieli kościelnych struktur i stowarzyszeń, którzy mieli okazję debaty nad konkretnymi formami, jakie w przyszłości przybierze ta międzywyznaniowa współpraca.
Oprócz prelekcji i dyskusji odbyły się też warsztaty dotyczące między innymi:
- rodziny i jej miejsca w społeczeństwie
- pracy charytatywno-społecznej
- roli, jaką w krzewieniu i promowaniu religii odgrywają chrześcijańskie media
Uczestnicy warsztatów wypracowali katalog rekomendacji dla parafii i diecezji, obejmujący m.in. organizację wspólnych pielgrzymek, wymianę grup młodzieżowych oraz koordynację działań pomocowych skierowanych do rodzin w kryzysie.